رفتن و مهاجرت دیگر حداقل برای ما ساکنان جغرافیای فارسی امرِ دور از ذهنی نیست. ما روز و شب با معنای مهاجرت، رفتن، تبعید، فرار و مضامینی از این دست درگیریم. همۀ ما تجربۀ رفتن دوستان و خویشان را داشتهایم، همۀ ما چهرههای وحشتزدۀ مهاجران غیرقانونی را دیدهایم، حالا چه در عکسها و فیلمها و چه در روایت تجربۀ کسانی که بین دوگانۀ ماندن و رفتن، رفتن را به هر قیمتی انتخاب کردهاند.
آوارگان دربارۀ همین رفتن اما ماندن است، دربارۀ تمام نشدن امرِ مهاجرت، دربارۀ همان جعبۀ بنفشهای که شفیعیکدکنی سالها پیش گفته است: «ایکاش آدمی وطنش را/ مثل بنفشهها/ (درجعبههای خاک)/ یک روز میتوانست/ همراه خویشتن ببرد هر کجا که خواست.»
آوارگان، تجربۀ نویسندگان مختلف از آوارگی، پناهندگی، نادیده گرفته شدن، بدل شدن آدم به پروندههای رنگارنگ، پذیرش ماجر برای آرام کردن وجدان، از بین رفتن هویت زنده ماندن وطن به شکلی دیگر در سرِ رفتگان است. گسترۀ جغرافیایی و تاریخی نویسندگان در این کتاب بسیار متنوع است، از نویسندگان ایرانی (دینا نیری، پروچیستا خاکپور) که البته چندان آشنا نیستند تا آوارگان لهستانی که سر از کانادا درآوردهاند و نویسندگان پاکستانی و مسلمان. کتاب تجربۀ هفده نویسنده را با دبیری ویت تان نوئن که خودش ویتنامی – آمریکایی است و تجربۀ آوارگی را در کودکی از سر گذرانده جمعآوری کرده است.
آریل دورفمن در جستار «چطور خوراکهای خوشرنگ و لعاب دیواری را که ترامپ هنوز نساخته ویران کردند» پاسخی به شکست سیاستهای خصمانۀ مهاجرتی ترامپ در دورِ اول ریاستجمهوریاش علیه مهاجران میدهد، سیاستهایی که البته در دورۀ دوم بیشتر شامل ایرانیان هم شده است. دورفمن با تکیه بر رسوخ آیین و فرهنگ و غذاهای مهاجران مکزیکی و آمریکای جنوبی و تلاش آنها برای ساخت آمریکا مینویسد: «همین مردان و زنانی که چرخ این مملکت را به کار میاندازند، ساختمانها را میسازند و جادهها را صاف میکنند، خانهها را تمیز میکنند و غذا میپزند و از بچهها مراقبت میکنند، از یکی از همین بیستویک جمهوری آمریکایلاتین ما آمدهاند و قرار است آنها را فقط و فقط در همینجا، در ایالات متحدۀ آمریکا، ببینید. میتوانم کاملاً روشن و شفاف اعلام کنم آنها هیچجا نمیروند.»
کتاب آوارگان طیف وسیعی از تجربهها را دربرمیگیرد؛ از نویسندگانی که دربارۀ علت یا شکل مهاجرت حرف زدهاند یا نویسندگانی که برخورد جامعۀ میزبان با آنها چندان دوستانه نبوده است.
آوارگان شکلی از دفترچۀ همدلی و آگاهی برای مهاجرت است، همدلی با مهاجرانی که در کشور خودمان هستند و آگاهی برای آنهایی که به هر دلیلی مجبورند از وطن بروند.
نویسنده: سلمان نظافتیزدی
منبع: مجلۀ اندیشۀ پویا، شمارۀ ۱۰۰، نوروز ۱۴۰۵